00:00مجتبی: اخیرا، ملانصرالدینی اوخویوردوم و داها دوغروسو، مثلاً، اوخودوقلاریمی جمعبندی ائلیردم. و چوخ علاقم وار ایدی کی، ملانصرالدینه گوره بیراز دانیشام. البته، ملانصرالدین مجموعهسینه گوره، چون ملانصرالدین نظریمه بیر شخصیتی ده واریدی، ولی، منه علاقم اونا داها ملانصرالدین مجموعهسیدی. بونون دا نچه دلیلی اولا بیلردی، مثلاً، بیری بو ایدی کی، دوغرودان من ملانصرالدینی اوخومادیغیمدان قاباق، یا گورمدیگیمدن قاباق. اونون کیمی بیر مجموعه گورممیشدیم. مخصوصاً بیزیم جغرافیادا او جور بیر مجموعهنین اولماسی چوخ مهم ایدی، چوخ جالب گلیر آداما.
00:26مجتبی: معمولی ده بیر مجموعه دئمک اولماز، ولی بیزیم جغرافیادا بورالاردا او جور بیر مجموعهنین اولماسی، دوام گتیرمهسی، نجه ایل نشر اولماسی ۱۹۰۶-۱۹۳۳-ه قدر بو ملانصرالدین مجموعهسی ایقام تاپیردی و بو، دئدیگیم کی، بیزیم جغرافیادا چوخ بؤیوک بیر ایشدیر. چون او مرحله ائلدیگی مسئلهلری، نقد ائلدیگی موضوعلاری، یا ایشاره ائلدیگی، بزهی، مثلاً، مفاهیم ایله، خورافات ایله، بونلارینان شوخلوق ائلمهسی، ایندی، مثلاً، اوغلاردان تقریباً ۱۲۰ ایل سونرا بیز حتّا ائله بیلمیریک و بو اونون نئجه قدر زمانیندان قاباق اولدوغونو گؤستریر.
00:58مجتبی: بو ملانصرالدین مجموعهسی آدینی ملانصرالدین شخصیتیندن ایلهام آلیبدیر و ملانصرالدین شخصیتینه منه چوخ علاقم یوخدور، یعنی چوخ دا دالیسینا گیتهمدیم گوروم مثلاً، کیمدیر، نمئنه ایدی، دوغرودان ایدی یا دوغرودان دئییل، گویا ولی، ۱۲-جی عصرلرده دوغرودان بیر شخصیت ایدی، سونرا اولندن سونرا یاواش-یاواش باشلاییبلار و بونا لطیفه دئییبلر کی، ملانصرالدین ده او لطیفهلرین قهرمانی اولوبدور. و چوخ بیر دنه ایکونیک ده بیر پورترهسی واریدیر کی، همیشه ملانصرالدینی بو جور گؤستررلر. او پورترده نئجور اولور؟ ملانصرالدین اشهیه ترسه مینددیگی کیمی چکیلیلر و ایستهییر بیر مفهوم اینتقال وره. و او دا دئمک اولار، آنتیمودرنیست بیر شخصیت اولدوغونو گؤستره بیلر.
01:38مجتبی: یعنی بو جور دئمک اولار کی، او ائشک قاباغا گدیر، ائشکدن ده منظور مثلاً بو جور دیه بیلریک، زماندان ایستعاره اولا بیلر. یعنی زمان قاباغا گدیر، ولی بو ملاعانین افوقو هله گنه ده دالدادیر، کؤنه اصوللارا، کؤنه… کؤنه اصل دئدیگی مخصوصاً، کؤنه علمه، خوگنه اصوللارا، کؤنه علمه، خوگنه اصوللارا، زمان قاباغجا ائدیر، ولی بونون اصوللو دالیدا، بونون اهمیّت وئردیگی اصوللار دالیدا، بونون عقلی دالیدا و دالدادیر، یعنی، قوزهده ده. حتی بونا گوره بیر جوج ده وار، دئیلم اوغلارین اساسینا گوره.
02:02مجتبی: ملانصرالدینه سوروشورلار، نییه، مثلاً، سن ایشلرین قاباغا باخ، اؤزونه آلایه باخسان، دئییک، ایکی میزین بیر تهوه باخماغیمیزین فایداسی یوخدور. بیر ده آیری لطیفه ایستهدیم، یادیما گل، بو ایدی کی، مثلاً، بیری چایین قوتاییندا، ملانصرالدین چایین قوتاییندا و سسین اوچالدی، ملانصرالدین دن سوروشور کی، ملانصرالدین، چای نه اییندا نهدن گله بیلر؟ ملانصرالدین، ایندی ده چای نه اییندا ساندیر. یعنی، بوجوب سیتکوم کیمی بیر شی اول، کومئدیا، موغایا کیمی بیر شیلر اولور کی، اوندا بو مدل لطیفهلریندن، بو مدل دمه اولا یازیاریندان صحبت ائدیردیلر. بونو تقدیر ائلسهنده.
02:32مجتبی: دئدیگیم کیمی، ملانصرالدین مجموعهسی ۱۹۰۶-۱۹۳۰-جا قدر نشر اولوردو. چوخو تیفلیسده، یعنی تیفلیسده ایله باشلامیشدیر. تیفلیسده ده اؤولده نشر اولوردو، بیر ایل گلدی تبروزه ۱۹۲۱-ده. سونرا جداً باکیدا ایقام تاپدی کی، اوغلارا مثلاً سونرا یاز… سوختا توزیعی وئرهدیم اوچون بو کیفیت، مجموعهلرین کیفیتی مثلاً بو، زوروقرافیلار اوچون فرقلی-فرق اولور. تیفلیسده اؤولده باشلایاندا، اؤولده گورسه، فرقلیده مجموعهلر مجموعهلر… مجموعهلر مجموعهقددی، قاریکاتورق آزادی فرقلیده ایدی، بلی، گلدی تبروزه-تبروزده. دئمک، خاصه، ایشتیراق اولدو، بلی.
03:02مجتبی: او جمله اولا زاد اولمادی و اوندان سونرا دا باش گچیرندن سونرا یاواش-یاواش اوفول تاپدی. نتیجهده، کیفیتی آزالدی. او، تیفلیس کیمی مهمدیر کی، هئچ واخت اولا بیلمدی تیفلیسده نشر اولان کیفیت نه، هئچ واخت کیمییت ساتانمادی. بو، ۱۹۰۶، ایستهییرم، بیز توزوب وئرهیم کی، یعنینینه، البته، یعنینینه اولدو تبروزه مشهوردور. و و بو اوچون، مثلاً، تاریخ لحاظیندان ۱۹۰۶-دا او زوروقرافیالاردا نه اتفاق دوشوردو اوچون. نسبیتاً، مثلاً، ایران تاریخلریندن بیر یاز مهم اولا بیلر.
03:26مجتبی: ۱۹۰۶-دا ایراندا مشروطه انقلاب اتفاق دوشموشدور. یعنی، ستارخان ایله باقرخان عظیم جهتمیشلر، تهرانا محمدعلی شاهی مجبور ائلهمیشدیلر. مجبور ائلهمیشدیک کی، دئمک اولاراق اورادا مشروطه خالقینین کومگیینی گیتهمیشدیلر و اوغلارین واهه ملبورو اولموشدور و محمدعلیشاه مجبور ائلهمیشدیک کی، مشروطه قانونونو ایمضالاسین سونرا قایتمیشدیک تبروزه. تبروزه قایتدان ده سونرا محمدعلیشاه وورموشدو آلتینا و مجلسی توپا باغلانمیشدی. سونرا گلمیشدی تبروزه محاصره ائلهمیشدی. بو اتفاقلار اوندا دوشوردو ایراندا. سونرا عثمانلیدا ۱۹۰۶-دا منه چوخ بیر شی یادیمی گلمیر.
03:58مجتبی: بو دا ایستهییرم کی، ایراندا محمدعلیشاه ائدیم، تبروزه مشهور اولجو ایراندا او دؤورده مجموعه باشلادیغی زمان قاجارلار سوروردولر و تورکیهده عثمانلیلار وار ایدی، یاواش-یاواش مثلاً ۱۹۰۶-دا منه خاصلی بیر اتفاق یادیمی، جملده عثمانلیدا دوشسون ولی تبروزه مجموعهلرین یاریسیندا، یاریلاندا ۱۹۲۱-ده دئییم ده جملده مجموعه تبروزه، ۱۹۲۳-ده عثمانلی داغیلدی و ینه تورکیه جومهوریتی قورولدو. ۱۹۲۵-ده ده ایراندا قاجار قوْتولدو، قوْتولدو ده ده مظفرالدین شاه قوْتولدو و یئرینه پهلویلر گلدی. البته بو ۱۹۰۶ و ۱۹۲۵ آراسی ایراندا پهلویلر گلدی. بو آرادا بزهی اتفاقلار دوشموشدور، مثلاً.
04:39مجتبی: ۱۹۱۸-ده آذربایجان او ایمپیراتور روسیادان موستقل اولموشدو و بیر دنه جومهور قورموشدو. اؤولی جومهور آذربایجان ایدی. ایراندا دا باخمیشدی، اونون ایلهام تاپیشلاری شیخ محمد خیابانی. بو دا شیخ محمد خیابانی، دئیهنده او محمد شیخ اولمور، یعنی اوزور تحقیر حالتینده اولمور. شیخ محمد خیابانی دا دئمک اولار و محمد خیابانی ایله نسبیتاً راحاتیم. شیخ محمد خیابانی ۱۹۰۲-ده ایشلریبگؤرهسن، او آذربایجاندان ایلهام آلمیشدی و ایراندا جومهورلوغو آزادیستان قورموشدو. کی بو دا نسبیتاً مهم ایدی.
05:09مجتبی: اوندان سونرا ۲۵-ده دئدیگیم کیمی، قاجار، لشکر یولو تبروزه. من بیر یئرده اوخویوردوم کی، بو قاجارلار شلشهدن یوللاییر تبروزه محمد خیابانی، او زومبی ایشین، یا آزادیستان مثلاً آرادان آپارسان. او کسیجیر یوللانمیشدیر، رضاخان ایدی. رضاخان بورادا بو آزادیستانی آرادان آپارماقدان بیر آز او دموقرات سولطانته یاخینلاشیر. یاخینلاشیر دا دئیهنده دموقراتلار مثلاً بول تور اولور رضاخانلی دؤورده. وله بونو بیر یئرده اوخودورم و چوخ مثلاً بو تور بیر شیلره من اؤزوم ایستیفاده ائلهمیش اوغوزخان اولدوغونا چون، آیری یئره ده مهدی قولوغان هیدایتلر، مشیرالدوله اونو یوللاییب. بۇلا مختصر توزیع یئمهمین سببی بو ایدی کی، اوغلارا عصر ائدین ۱۹۰۶-۱۹۳۰-جا قدر نشر اولدو.
05:46مجتبی: یعنی، او جغرافیادا یاشیقدیر، او اتفاقلاردان تأثیر آلیردی، اوغلارا شوخلوق ائدیردی، اوغلارا نقد ائدیردی. سمه بو دئدیگیم، شیخ محمد خیابانی ملانصرالدین مجموعهسینده چوخ دا تحسین ائدرلر، نقد ائدرلر. و آدام بو دا اوخوماغا بیر آز نیاز وار کی، بیلر شیخ محمد خیابانی کیم ایدی، یا ستارخان مثلاً نی کیم ایدی کی، احتمالاً بیلیر. بدی عثمانلیدا نه اتفاقلارا دوشوردو، آخیراقده مثلاً عثمانلی. عثمانلیلاری ملانصرالدین مجموعهسینده زیرینه عوضونه تقدیر ائدرلر. ملانصرالدین مجموعهسینده تیفلیسده ایکی نفر باشلاتدی: بیری میرزا جلیل محمدقلیزاده، او بیرسی ده عمر فائق نریمانزاده.
06:17مجتبی: بو فائق نمتن ده یوخدور یوخدور دا د اولار بیلیر کیمی و بورادا بیر آکادمیک ت کی دئی ه ک واردا دا اولدو ب اولدو ایست اولاراق اوچاق دان. و بو، عمر فائق نریمانزاده چوخ دا حمایت مال ائدیردی بو تیفلیسده مجموعه چاپیلمانی گوره. و بو مجموعهنین دمه اوغوللاری معنوی باباسی، یا او کسیجیر مجموعهنین قوروجوسو معنوی دئییرم، چونکی مالی اساس، عمر فائق نریمانزاده کومک ائدیردی. میرزا جلیل محمدقلیزاده ایدی.
06:50مجتبی: و اگر مثلاً بو، میرزا جلیل محمدقلیزاده انکی کیتابلار اساسدان آدام اوخوسا، دلهجه اولار کی، چوخ دا بو ایدهلر اوچون ملانصرالدینده وار ایدی. چیخیشا باخدیم، سن دانیشاجاق، بو ایدهلری نمئنه ائدینم؟ حقوق و قانونا چوخ اهمیّت وئردی. چوخ دا، مثلاً، دینلره ایسلامی نرده دئمهییک؟ بلی، مثلاً، خورافاتا نظر ائدردی نرده ائلیردی؟ بو ایدهلر میرزا جلیل محمدقلیزادهدن گلندن، اونونلا دئمکلر نشأت تاپیبدیر.
07:13مجتبی: میرزا جلیل محمدقلیزاده اؤزو ده ملانصرالدینده مجموعهسینده ایله بو ملانصرالدین مستعار ایسمی ایله چوخ مطالب یازاردی کی، بو میرزا جلیل محمدقلیزاده اهمیّتینی گؤرسهدیر مجموعهدیر. بیر ده آمدن بو تیفلیسه گؤرسهدیم. نییهم کی، مثلاً، نییه تیفلیسده باشلادی مجموعه؟ نییه مثلاً، مجموعهنین مهمهلر زمانیدیر کی، شومار هله تیفلیسده ایدی، نییه تیفلیسده ایقام تاپدی؟ بو دا ایشتیبایلا مسئله ۷۷۶ شمار ایدی کوللن. اوغلاردان ۳۹۸-ی تیفلیسده ایدی. ۸-ی تبروزده ایدی ۱۹۲۱-ده شیخ محمد خیابانی اولندن سونرا گلمیشلر تبروزه. هلهده بیلهم، اولومونه بیر ربطه وار ایدی، شو گلمیشلر یوخ. وله، اولسا او زاماندا وورغودو ایدیلر و قالان نمئنه شمار واریدی.
07:52مجتبی: اوندان سونرا باکیده ایدی ۱۹۳۳-ه قدر. کی، ۱۹۳۱-دن ۱۹۳۳-ه هده مجموعهلرین آدی دا دییشیلدی اوچون. او، اوغلاردان دوشموشدور بیر یازی. اوغلار اصول تاپمیشدی نسبیتاً بیر تیفلیس اوغلار هر نه اولدو، تبریزده اولدو. سونرا باشدا دا هامانی ایقام وره بیلمدیلر. ۱۹۳۱-ده، مثلاً آدی دا دییشیلدی “اللهسیز”. یعنی، مثلاً آدی او، نصرالدینیندن اولدو “اللهسیز”. بو، تیفلیسین اهمیّتینی تیفلیس هم زوروقرافیله آزان، هم فرنگله آزان آذربایجاندان یاخیندیر. یعنی، زوروقرافیله آزان کیمی شامیلدیر.
08:22مجتبی: بورنجهلی حالدا تیفلیسده آذربایجانلی یاشایان چوخ اولوبدور. و دهلی ایله بو ایدی کی، مثلاً، تیفلیسده باشلادی تیفلیس ایقامت آبدیر. نظره، نظره چوخ راحاتدیر، یعنی مشهوردور اوچون. او بیر منطفهده، آذربایجان او بیر منطفهسینده اکثریت موسلمان اولوردو. یعنی، اکثریت موسلمانشیعه اولوردو. و بو شخصلردیر، مثلاً، ملانصرالدین کیمی بیر ایش گوردولر، بیر مقاله یازیردیلار، طبیعی ایدی کی، اکثریتین طرفیندن چوخ خوش گورموردور.
08:47مجتبی: یعنی، عذیبت اولوردولار، تحدید اولوردولار و برک مثلاً بوندان قارشیسیندا یاخین ترینجک تیفلیس ایدی. اورادا، مثلاً، موسلمانلار اکثریتده دئیلردیلر. هم آذربایجانلی وار ایدی، هم ارمنی وار ایدی، هم گورجو وار ایدی. و دئمک اولار، بیر جور اورا تیفلیس عثمانلیلارین، مثلاً، ایستانبولی کیمی بیر شی اولوردو. یعنی، ترقلی میلّیتلردن وار ایدی.
09:13مجتبی: آزاد اولماغینین یا بؤیوک شاهد ائده معنویزمده میرزا فتحعلی آخوندوفون اورادا یاشاماسی ایدی. بو میرزا فتحعلی آخوندوف میرزا جلیل محمدقلیزادهدن قاباق، یعنی چوخ قاباق. همان ایشلر گوردو و حتی اوغلاردان دا قاباق. میرزا جلیل محمدقلیزاده جمله اولان اساسینا شوخلا، اؤز دیلیمیزده دئمک اولار، سالیردیلار شوخورا و بزهی مطالب ائدریلر. سالیردیلار شوخورا و نقد ائدریلر.
09:32مجتبی: میرزا فتحعلی آخوندوف همانین همانلاردیر، همان مطالب جیدی-جیدی ایدی، چکیلمیردی هئچ کسدن، چوخ جسارتلی آدام ایدی. ایلهدن مثلاً آتهیست ایدی و کیتابلارینی یازاردی، پخش ائلیردی، مثلاً یا بؤیوکدن ائدنلردن بیری بو الیفبانین دییشیلمهسیدیر. عرب الیفباسیندان لاتین الیفبییا کی، بونو بیر ده کیتابچییا یازمیشدی و گوردو و ایستانبولدا. ایستانبولدا عثمانلی نظامی پاشالار ایله جلسهسور قوردو کی، مثلاً، بوجوک بیر ایده واریدیر. ایلهیبیرلیک الیفبا دییشهلیک، عرب الیفباسی تورکیه اسلامی مناسبدیر. بو، دییشیلمهلیدیر.
10:08مجتبی: اما اوندا عثمانلی پاشالار دا بونو چوخ اهمیّت وئرمهدیلر. یعنی، میرزا فتحعلی آخوندوفو چوخ جدیه آلمادیلار کی، منیم نظردن ایندیرمهسه مندیردی. من قبله نقلنده اؤزومه بیرشهقاشتماق نه قدر فرمانتیر بیر ایش گوروب ایله. جملهیزه، فتحعلی آخوندوفو چوخ تحسین جدیه آلاردیلار بو ایدهسینی اجرا ائلهییردیلر. ایله، بیر یاز چیچیق ایشده، آدام یاواش-یاواش بیرشهقاشندیدیر. خوب، ۶۰۰ ییللیق بیر ایمپیراتورلوق ایدی. او، ۶۰۰ ییللیقدا بو الیفبا ایشلنمیشدی. تورک، مثلاً، بو الیفبانی یازیلمیشدی. اؤزونه بیر صبیره یارانمیشدی. کیتابلار یازیلمیشدی. او، بلله کیتاب کی، و سونرا بیر دفعه آذربایجاندان دوروب شرق دئییر، الیفبهمیزی دییشهک.
10:40مجتبی: اوندان مندیر، آدام هئچ واخت دییشمزدیر. ولی، هله بیلهم، شانس دئییک یا، تقدیر دئییک، هر نمئنی دئییک. میرزا فتحعلی آخوندوفدان سونرا، اودان اولوموندن، شهاب ۵۰-۵۰-۵۰-دا سونرا، بیلهم، آوا اولدو. ولی، بو، ایستانبوله گیدیب پاشالارینا، مثلاً، گوروشمهسی، حدوداً ۱۸۵۰-لر دئییل. و اوندان سونرا بو ایدهسی آتاتورک ترقله ایله عملیه اولدو. یعنی، آتیلیر کی، ۱۹۲۸-ده عرب الیفباسینین یئرینه لاتین الیفباسینی رسمی الیفبا ائلهمیشدیر.
11:06مجتبی: بو الیفبا دَییشینده، بیزیم تاریخیمیزده چوخ چالی بیر دَییشینده. تورکیهدن چوخ آذربایجان اؤزونده، مثلاً، ۲۳-ده الیفبا دَییشیلدی، دَییشیلدی، دَییشیلدی. ۱۹۲۹-دان قاباقی، مثلاً، هر یئرده عربی یازیلیردی. چاپلار هامیس عربیایدی. ولی، ۱۹۲۹-دا بو اوچون شوروی سولطهسینین آلتینا جددیلر و سیاسی ترتیب تصمیمی ایدی.
11:30مجتبی: موسلمانلار ایشیق موسلمانلارلا ائقتصاد قورا بیلمهسیندن، تأثیر آلماسینا فیلان دئییله الیفبا ایلهدیلر لاتین. سونرا لاتین ائلهیه نظر گوردولر فهمئت اونون. بو تحفهده تورکیهده الیفباسین عربیدن چؤندردیلر لاتینه، بونابین او صلیبه بیر اینتیقامی اوز اولدو. بیز ایستهییردیک، بونلار ائقتصاد قوراماسینا، ایندی بو دا لاتین ائلدی، او دا لاتین ائلدی، بس بو اولمایاجاق. اوندان سونرا ۱۹۳۹-دا گلدیلر، هم لاتینه چؤندردیلر.
11:52مجتبی: کیریل الیفباسینین، کیریل الیفباسیندان مهم سریریلیک دئییل. بیلهم، کیریلدیر، سریریلیکدیر. بیز کیریلدیر، اینگیلیسده سریریلیک دئییلده و ۱۹۳۹-دان ۱۹۹۱-ه قدر هم کیریل الیفباسی قالدی ینیدن. ۱۹۹۱-ده شوروی داغیلدی و آذربایجان، دئمه، اوغوللاری اعلان ایستقلال ائلهمیشدیر و اوندا گنه بیریوللامی الیفبا، کیریلدن دؤندو لاتینه. حتی، مثلاً، ملانصرالدینین اینگیلییسجهسی اؤولین ترجمهسی ده ۲۰۱۴-ده اولدو و بو ترجمهنی اسلامیزان تاتاریز آدیندا بیر قورو ائلهمیشدیر کی، من اؤزوم او ترجمهنی اوخودوق، قورولو آده بیر کیتابدا، یعنی، مثلاً ملانصرالدینی دئمک اولار، بیر جور باشلامامین سببی او کیتابدا دئمک اولار، او ترجمهده دئمک اولار اوچون اصلی نوسخهیه تاپماق چوخ چتیندیر. دوغرودا، آخیراقدا من تاپدیم.
12:34مجتبی: ولی، اونونلا قاباق، اساساً بو اینگیلییسجه کیتابی تاپماق نسبیتهن اصلی نوسخهدن چوخ قاغیتدیریدیر. بو کیتاب آد بیر H T ل و بو H م د P آد بیر ایدی بو اولوب بیلیرم جالب بیر کنفرانسل بولا اساس توزیع ائدیردی. مثلاً، بو مجموعه ۱۹۰۶-دا نشر اولوبدور، نییه ۲۰۱۱-ده ترجمه اولور؟ یعنی، نییه اوندان قاباق بیر بونو اینگیلییسجه ترجم ائلهمیر، بو قدر مشهور مجموعهلری فیلان؟
13:02مجتبی: چون ائتیماداً آرادا او فاصیله گؤرسونوز، ۱۰۰ ایلدن چوخ فاصیله واریدیر، ۱۹۰۶-۲۰۱۱، بوندان ۱۰۵ ایل یاخین بیر فاصیله اولاجاق. و دئییردی کی، بیر یانا اساسدلیرلردن بو اولا بیلر کی، مجموعهده فرقلی الیف اولار ایشلنمیشدیر. مثلاً، ملانصرالدین اوسته عرب الیفباسی ایله یازیلیردی، سونرا اساساً کیریل الیفباسی ایله یازیلیردی، سونرا مثلاً لاتین الیفباسی ایله دا بزهی شیلر یازیلیردی. PC-ده اولسون دئییلمهسن بو جور ائلهمیردیلر اوچون. اوندا مثلاً آذربایجانین شرطی بو جور ایدی. یعنی بیر عرب الیفباسی وار ایدی. برد او تحهده روسیه. روسیادا دئیهنده روسیه، شوروی شرط ایدی. کیریل الیفباسی مثلاً جلسه. دئدیگیم کی، یا لاتین الیفباسی دا چوخدور. یاواش-یاواش مثلاً ایشلندی.
13:44مجتبی: برد بو پیام شریفه بیر دانه عبارت ایشلردیردی. بو چوخ گوزل و نظرهم چوخ دوز بیر عبارتدیر. مثلاً، بونو توصیف ائدهبیلمهسین، بو دئییلمیشه، ایسکریپتیال ایسکریزوفئرنیا. یعنی خط ایسکریزوفئرنیاسی. یعنی یازی ایسکریزوفئرنیاسی، یعنی ایله بیر صحنه بیر دیلیم واریدیر و اونو یازاندا بیلهمهسن، هانجی الیفباسیان یازیسان؟ عربه الیفباسیان یازیسان، لاتین الیفباسیان یازیسان، کیریل الیفباسیان یازیسان. بونلارین اوچون ده آراسیندا قالیسان.
14:06مجتبی: ملانصرالدین قار-قادیرق آندا بزهی موضع آتان، دئییرم و تمّ اوچون. ملانصرالدینین ذات توصیفی بیر مجموعهایدی، یعنی نیازدیر کی، اونو باشلاقلارا بیر یاز آدام اوخوسون. اوخوسون کی، دئیهنده او مجموعهیه باخسین، قاریکاتورلارا باخسین. ذاتاً مثلاً، او زاماندا، چاپ اولاندا، یعنی اؤز زمانیندا دا چاپ اولاندا دلیل بو ایکی چوخ مشهور ایدی. او یازیلا دئییردیک اوچون، ۱۹۰۶-لاردا او سواد سطحی، مخصوصاً ایسلام جمعیتلرینده او قدر چوخ دئییردیک، مثلاً، اوخوسونلا.
14:37مجتبی: چوخ آز آدام اوخویا بیلیردی، چوخدور، مثلاً، او قاریکاتورا نئجه او معریفهیدیر، چون قاریکاتورا، دموقراتلار قاریکاتورلارین آلتیندا بیر بالاجا توزیک یازیردی و ایله قاریکاتورا ایله آدام باخاندا دا ترتیبن باشا دوشوردو کی، بونلار نه منه دئییر. بو موضعدان کی، عوموماً ایله او ایسلاوزان، تاتاریزان یازیلی کیتابدان تخمین من ده ائلهییکله، من ده اورادان آلیرام.
14:57مجتبی: دوغرودور، او کیتابدا بو قاریکاتورلارین هامیس یوخدور. بزهلری وار، مثلاً، بزهی نموونهلر واریدیر کی، ملانصرالدینیندن ایله تانیشماقا جوره چوخ گزلدیر. اوغلار کی، آدام نیازدیر کی، اصلی نوسره اوخوسون. بو موضعدان، مثلاً، شرقله غربه بیری مقایسه ائلهمکدیر. غربین، فیش رفتین و شرقین و ده بو اولاراق پس رفتین یئرینده قالماسینا.
15:19مجتبی: بزهن، ملانصرالدینده بو جور قاریکاتورو گورمهک نورمالدیر کی، مثلاً، بیر دنه غربی شخصینین، بیر دنه شرقده یاشایان شخصی مقایسه ائدیر و اونو، مثلاً، شرقده یاشایان شخصی بو جور گؤرسهدیر کی، بو جور قاریکاتورا صحهییب، بو جور آغزی بؤیوکدور، یعنی چوخ دانیشیر، بزهده غربده یاشایان شخصین بئینی بؤیوکدور، یعنی، چوخ فکرلر صحیب بو جور قاریکاتورا. یعنی، مثلاً، بو جغرافیادا خورافه ان چوخ اولماقا نقد ائدیر و غربده او جور خورافه اولماقا. نه بیلم، گؤزلریمه خورافهسیدیر.
15:46مجتبی: یعنی، چارشنبهده اوت اوستوندن آتماق بیر خورافهسیدیر. یعنی، مثلاً، بیلهم، بایقوشون نحس اولماق کیمی خورافهلردیر. او بیر موضع، مثلاً، کلاس موضعودور کی، یعنی، بونا گوره چوخ ایستهمنداندیم، اوچون مشهور شخصیتمینهدیر، ایندی ده مثلاً اولدوغو کیمی ایدی. اوچونجو موضع کی، بو چیخیشدا وار ایدی، خانیملار ایدی، یعنی محروملار زمانه مهم موضوع ایدی کی، ملانصرالدین مجموعهسی اونا گوره دانیشمیشدی، اونا گوره قاریکاتور ائتسهلرمیشدی و حتی اونا گوره مثلاً لازیمدیر کی، تانینا ملانصرالدینه حتی بزهلر دئمک اولار بو جغرافیالاردا نشر اولان اؤولین فمینیست مجموعه دئییرلر.
16:24مجتبی: کی، بزهلر، مثلاً، بیر هده قدر زندلنجهییر، ولی حقیقتن، مثلاً، بیان ائدیر. خانیملارا، جوریهلر، مثلاً، عوموماً، خانیمین عوان، حقوقون، مساوی اولماماسی نقد ائلهییردیلر. البته من، مثلاً، خانیمین عوان دئییرم. اوندا، مثلاً، مجموعهلرین اؤزونده عروه-عورت چوخدور، مثلاً، بو ایصطیلاحلار ایشلنیردی.
16:44مجتبی: دئمکله باخ، چوخ عامیانه ایصطیلاحدیر. بیلم ملانصرالدینین مهم ترین وئریجیلیگی بو ایدی کی، آذربایجانین عامیانه دیلیییندن یازیلیردی. اوندان گوره مثلاً چوخ سس ائلهییردی. اوندان قالیب باخ، بوجوب بیر رسمی وار ایدی. بوجوب عرف وار ایدی کی، بیر ایستهدیک ده تورکجه کیتاب یازار یا تورکجه یازمازدی، فارسجا یازاردی یا دا کی، تورکجه یازیسیدی، عثمانلی یازاردی. عثمانلی تورکجه ده یازاردی کی، اولان ایکیسینه ده چوخ مثلاً دئمک اولار یا تورکجه یازمیش، فارسجا یازیبدی یا تورکجه ده یازسا عثمانلی یازیبدیر.
17:13مجتبی: حتی مثلاً، بو ملانصرالدینین مجموعهلری اؤول شمارهلرینده کامیلن مشهور شخصیتله بو عثمانلی بیر تورکایدیر. یعنی، اؤوللارین عثمانلی یاواش-یاواش باشلاییر، بلی قاریکاتورلاردا گورسن، دؤنور عامیانه دیله. و بو، باریس اولموشدور، او زمان چوخ مشهور اولسون. چون او زمانا قدر، مثلاً، ادبی دیله عورت کلمهسی یوخ ایدی، ادبی دیله بو کوتابازار کلمهلر یوخ ایدی. منه، اوغلار نهسه ایدی؟ بونلار ایشلدردی و نه تقدیر دئییردیلر.
17:38مجتبی: بو، خوب و ظلمه اوزونوندا دئمک اولار، ایستهمهییم، دئمک اولار، حددن زیادا رادیکال ایدیلر، بلی، او زمانینا قدر دوغرودان چوخ بؤیوک سوزلردیر، چوخ دئمک اولار بیزیم زمانیمیز قابار ایدیلر. بزهن آدام او مجموعه اوخویاندا، ۱۰۰ ایلدان سونرا دا باخاندا گورور کی، بیر تفاووت یوخدور. گور مثلاً، ایندی حتی او زماندان بزهنده شرایط پیس اولوبدور. آدامین مثلاً بیر چتینجه. بو ایکی ملانصرالدین خانیم موضوعوندا چوخ رادیکال ایدی زمانینا عزره.
18:09مجتبی: بونو بیر مثالیندان چوخ راحات تقدیر اؤزلریه بیلرم. البته بو ایکی مسئله رادیکال ایدی، لوزومن ده پیس، محوومده ده عهجزه رادیکال ایدی. فقیر بو ایکی، دیگر، زمانیندان چوخ-چوخ فرقلی بیر عرز ایشلری ایدی. بو مثالین بوندو کی، میرزا جلیل محمدقلیزادهنین کی، مجموعهنین باش یازاری ایدی ده مجموعهنین، کیتابی واریدیر “اولولر” آدیندا. او اولولرین بیر ده آسلانی وار کی، ایندی ده آسلانین مهملرینه و نهدیر؟ کولیتّته ایله جمعیت عهروه ائدیر و خانیملارین دا اوندا بیر نقش وار، یعنی خانیملارین محرومیتلرینده او دا عهروه ائدیر.
18:39مجتبی: بونو ۱۹۱۱-ده تبریزده ایجرا ائدیرلیدی. ایجرا ائلهین زمان یازیبلار کی، او بزهی اجراچیلار یانلاریندا، مثلاً، تفنگلار گؤتوروبگلهییرلر، بیلرسه بیر اتفاق دوشسه، میللت اونا، مثلاً، واگیره وئرسه، اوچون دوغرودان واگیره وئرمهلی بیر نومایشلرم ایدی، بیر ده آسلان ایدی. مقابله ائده بیلسین.
18:55مجتبی: للدن ده م م بونون ن ق زمان ن ق دموقراتلار قادیکال اولدو ج دئدیم کی ن قادیکال اولماق و م بو ایش پیس ایدی د بو کیتاب بیلیرم حاوراق یاز ب ۱۹۲۱ ت ایجرا اولدو ۱۹۹۱ بو کیتاب ن بیر دها فیلم ج وئرمیش د و جالب بودور کی، او فیلمی ده ۱۹۹۱-ده کومونیست بیر حکومتین آلتیندا بیر داها فیلم جورلهییرلر و او فیلمی سانسور ائلهییرلر. نییه؟ چونکییا مثلاً او موضوعلار اوندا ترک اولوبدور.
19:24مجتبی: حتی مثلاً بیر کومونیست حکومتده ده چتین گلیر اوغلار مرحله ائلهمک یا گؤرستمک. بو باخاجاق من بو قدر اساس کفایتلر ایستهییم، یعنی بوندان چوخ توزیکلرم اوچون او کیتابینی اوخوماقین آیری بیر لذت وار، یعنی ملانصرالدینی اؤزونو اوخوماقلا بیر لذت واریدیر. و بو داشسانا گوره بیر نقطه دئییم، اگر اولدبوی فیلمینه باخیبسز، بو اولولر نمایشلریمیزین آخیردا اونا اوخوشار بیر شیدیر، دئمیرم، عئینیدور.
19:51مجتبی: وله نی محالات یاخین، یعنی نمایش قوْتولاندا، او نمایشدا اتفاق دوشنلردن سز کیمی مخاطبسز، احتیساس شرّم ائلهییرسز. عئینی اولدبویدا اولدوغو کیمی. درحال کی، مثلاً، سزین او اتفاقدا اسن بیر نقشیز یوخدور. بونلاردان بیر آیری مرحله، مثلاً، او زمان مطبوعاتدیر، نقدردیر، کولونیالیزمیدیر.
20:12مجتبی: مثلاً، اینگیلستانین هیند ایستعماری ائلهمهسی یا هوب مملکتهدن. و بونو چلپده کی، مثلاً، بو جور سیاسی بیر قاریکاتور واریر، مستقیم ده صحیحدیر. بونو، مثلاً، بیر یئره اوخو ائدیم کی، او زمان اینگیلیستاندا بیر مجموعه واریدی، پانچادادا. او چیلردیر بو جور سیاسی موضوعلاری قاریکاتورا چکنده حیوانلاردان ایستیفاده ائلردیلر. مثلاً، بونو حیوانا قلیبینده جورسهدیردیلر.
20:33مجتبی: مثلاً، عثمانلینی ببر حالته، ایرانی پیل شکلینده بو جور-بو جور تقدیرلردیر. ملانصرالدین مجموعهسینده بونو بوندان تأثیر آلیب، یعنی ایلهام آلیب بوندان و باخسین بیر جور قاریکاتورا گوره بیلرسیز کی، اوندا حیوانات بیر جور بیر کشورین سیمبولو اولورلار. و بزهی چوقا پییانلارین عوموماً موضوعلاری ایله ده اؤزلری دهرجهک ائدهردیلر، ایران اتفاقلارینا چوخ حساس ائدیلر، عثمانلی دا نه اتفاق چورهک ائدیلر، حساس ائدیلر، یا قافقازین اوزرینده نه اتفاق چورهک ائدیلر و بونلارا دا واقتی ایشاره ائلردیلر، قاریکاتور چکهک ائدیلر، نقد ائدردیلر.
21:07مجتبی: و کولیتّتده دونیادا، مثلاً، او زمان اتفاقلاریندان واقتی ایشاره وئردیم. مثلاً، بیر ده خاصلی بیر شوخلوق واریدیر. ژاپون تورکلری، البته، بو اولوس ائدنده ژاپون تورکلری آدیندا هئچ ده یوخدور. من اؤزو، او جوقور، مثلاً، او قودمده ذهنیمه گلدی ژاپون تورکلرینه. بو جوموشه ائدیمی، مثلاً، اوندا ژاپون روسیایلا قویا ساواشمیشدی و ژاپون روسیانی شکست وئرمیشدی.
21:30مجتبی: بو، خوب، هم ژاپونا، هم ملانصرالدین مجموعهسینین داخلینده اولان اینسانلارا مهم بیر شیدیر، یعنی بیر دنه بالادا بیر جزیره، ترتیب بالادا بیر شبه نسبه روسیه، اونو یئنی شکست وئریبدیر. بد بونو چوق ائدیردی ده، بو بحمد دئییردی ده، انشاللاه، مثلاً، ژاپونلولار دا نسبیل ارندیه قدر موسلمان اولاجاقلار، یعنی اوغلار دا گلهجکده ایسلاما. بد بوجوق قاریکاتورو چکیردی، ژاپونلار، مثلاً، قمّه ووردولار، بو حالته قاریکاتورو چکیردی.
21:56مجتبی: بونا ایدان علاوه دئدیگیم کی، ایرانین خاصلی بیر یئری وار ایدی اوچون، هم ملانصرالدین مجموعهسینین، دئمک اولار اساسلارینین چوخو ایراندان ایدی و هم ده ایرانی بیر شیدا نقد ائدیردی. بو جور بیر نقد وار ایدی کی، کوریتّه ده وار ایدی و بو جور دیاضتده ده عهبئیت ائدیردی کی، کوریلر بو جغرافیانین باشیندان ابدال گلیر، ایراندان گلیر.
22:18مجتبی: یعنی، دئمک اولار، ایران او ائیلهیدلره پومپاج ائدیر، قهوه قازی، او منظرهلره و بحس اولور، اوغلاردا بدبخت اولسونلار. بو جور بیر دیداره هاووا ایدی نسبیتن ایران. و نههایتهده ملانصرالدینین نظرمه بیر داها دا مهم اولان، اونا گوره مشهور اولان موضعلاردن بیری ملالارا تقدیرلریمهسیدیر. یعنی، اساساً، آدیمش وار ایدی ملانصرالدین، بیرجه بونو یئتیردی. ملالارا تقدیرلریمهسی، عالمه تقدیرلریمهسی.
22:42مجتبی: بیر خاص طبیعی ایدی کی، عالمه طبقهسینی نظرلیییر. اوغلار اوچون، مثلاً ملانصرالدین کیمی، آنتیمودرنیست ایدی ده، باخیردی ده دالییا، فقیر کورنه اصوللاردان صحبت ائدردیلر. بیر دنه ملانصرالدین شوخلوغو وار ایدی. بو منه ملانصرالدینین هامیسینی دا اوخودوم. هامیسینی دا یاخشی خوشوما گلن شوخلوقدیر. کی، مثلاً، بیر کیشی ایدی. الهده بیر آراچ وار و بیر ده قبر وار کی، او قبرین ایچینده خوقوقیّت یازیب. بد شیخ فضلالله کیمی ملالاری بیر میلچک شکلینده، هیبتینده گلیر اونا طرف، خوریهته طرف.
23:15مجتبی: بد آلتیندا دا همین شوخلوغو یازمیشدی کی، مثلاً، یازمیشدی، قوی، قبرین، آغزینی، قویوم کی، میلچک، خوریهتین اوستونده نقطه سالماسین. و بو، بو، منه چوخ خوشوما گلدی. چون هم شرامنده اویناییبدیر، هم ده دئمک اولار او تقدیرین ائلهییبدیر. کی، اگر مثلاً، خوقوقیّتین اوستونه نقطه سالسا، اولاجاق خریّهت و او مطلبینی یئتیریردی.
23:38مجتبی: و بو کولو، موضوعلاردان چوخا بزهی جزء، موضوعلاری دا مطرح ائدیردی کی، ایندی نظرمه چوخ سالیب اولماز کی، اوغلار بیر-بیر مطرح ائدیر. بلی، بزهلر، مثلاً، ده اوغلار بو، آذربایجاندا دیل مسئلهسیدیر کی، بو، آسیمیلاسیونا نقد ائدیردی؟ یعنی، بیر یاندان عثمانلیلار صحهییلردی کی، اؤز تورکلرینی غالب ائلسینلر، بیر یاندان ایران صحهییلردی کی، فارسینی غالب ائلسین و بیر یاندان دا روسیه صحهییلردی کی، هم الیفباسین، هم دیلینی غالب ائلسین.
24:05مجتبی: و بونلارا وقوعی ایشاره، عومومیتده، مثلاً، قاریکاتورا بزهنی چکیردی کی، معریف بزهی قاریکاتورا واریدیر. منه توزیکلم بورایا قدر ایدی، صحهییلم او قدر کی، ایلیمدن گلیر و ائلهیه بیلرم. ملانصرالدینین او جهتلرینی کی، اؤزومه چوخ تعلیق قویوبدور و تعلیق ائدیرم او جهد دانیشام کی، بیلمم مثلاً، بیر مقدمه اولسون، او شخصلره چایدا لغتلر اولسا، مثلاً، ملانصرالدینی اوخویالار.
24:27مجتبی: آفیل نقطه ده بو اولسون کی، ملانصرالدینی دوغرو، من اؤزوم چوخ تعلیق ائدیرم، چوخ ایلهام آلمیشام و منیم کیمی چوخ دا اینسان واریدیر کی، ملانصرالدینین ایلهام آلیبلار و تعلیق ائدیرم همیشه. ولی، مثلاً، بزهی کی، لوزومن قوهنیّتدهک ملانصرالدینده هر نمئنهی ملاستنه اولوب اونونلا سیاسی لحظدن یا دئیرلار، مثلاً، مۆناصیبدیرلر.
24:44مجتبی: بونو هم او پیام شریفی دئییردی کی، بونو اینگیلییسجه ترجم ائلهمیشدیر. حتی دئییردی کی، بیز ترجمه وصولتینده مونصرف اولوردوق یاواش-یاواش اوچون گوردوک کی، بیزیم دئیرلاریندان بو بیراز فرقلهییب. ولی، سونرا او یولو باشلامیشدیلار و نههایته چاتیردیلار.
25:00مجتبی: و نههایته ملانصرالدینینده گوره بیر کیتاب اوخوماسی ایستسهنز، من اؤزوم اوخودوم و چوخ بیهندیم بو اسلامیزان تاتاریزین ترجمه ائلدیگی کیتابی توصیه ائدیرم. بو، اوغلار دا بیر کیتابدیر، هم دموقراتلار مقدمهتی بیر کیتابدیر، هم ده ایله قاریکاتورلاریم بزهسین شرح وئریر و دستبهنده ائلهییب بو موضوعلار، مثلاً، ملانصرالدینیندن، هانجی موضوعلاردان دانیشیردیر.